O żubrze

Ośrodek Hodowli Żubrów Białowieskiego Parku Narodowego w Białowieży

ŻubrPuszcza Białowieska jest obecnie znana jako miejsce bytowania ostatniego naturalnego stada żubrów nizinnych, zwanych też białowieskimi. Wpływ na to miały nie tylko walory przyrodnicze ale także opieka i ochrona królów polskich i carów rosyjskich. W XIX wieku żubry były wysyłane z Puszczy jako podarunki carskie do wielu państw Europy, co pozwoliło w późniejszych latach na restytucję tego gatunku. Liczebność białowieskiej populacji żubra aż do wybuchu I wojny światowej wynosiła około 350-1900 osobników, a tuż przed wojną odnotowano 727 sztuk. Żubry, które na skutek wieloletniej opieki człowieka utraciły właściwy dystans do niego, jako pierwsze padły ofiarą wojny. Ostatni żubr w Puszczy Białowieskiej zginął wiosną 1919 roku. Ocalały tylko żubry przebywające w hodowlach zamkniętych, ich liczba w 1924 r. wynosiła 54 osobnik, z czego tylko 3 w Polsce.

ŻubrPW 1929 r. przy drodze łączącej Hajnówkę z Białowieżą zbudowany został zwierzyniec, o powierzchni 22 ha, który podzielony był na trzy zagrody: jedną dużą i dwie małe. Zwierzyniec otoczony był dwumetrowym płotem z trzycalowych desek, a ze specjalnej trybuny można było oglądać żubry. W 1932 r. powiększono rezerwat o nową, 37 ha zagrodę, dobudowaną od strony północno-wschodniej. Po II wojnie światowej rozpoczęto budowę nowego obiektu o powierzchni 123 ha, graniczącego bezpośrednio ze starym rezerwatem. Łączna powierzchnia obu rezerwatów (nr 1 i 2) wynosiła 203,23 ha, zaś w związku z ich przeznaczeniem nazwano je rezerwatami hodowlanymi. Kompleks rezerwatów znajduje się na terenie oddziałów 420 BC i 421 AB Nadleśnictwa Białowieża. Oba rezerwaty podzielone zostały na 9 zagród (4 w rez. nr 1 i 5 w rez. nr 2), o powierzchni od 3,5 do 80 ha, oddzielonych od siebie korytarzami szerokości 3 metrów, co zapobiegało kontaktowaniu się zwierząt z poszczególnych zagród. W 1988 r. z rezerwatu nr 1 wyłączono 42 ha z przeznaczeniem na dokarmianie żubrów ze stada wolnego. Jako pierwsze zostały przywiezione do Białowieży w 1929 roku: samiec Borusse, mający domieszkę krwi żubra kaukaskiego, pochodzący z hodowli niemieckiej oraz żubrobizon Kobold, pochodzący z Danii. W tym samym roku sprowadzono czystej krwi żubrzycę Bisertę i żubrobizonkę Faworytę, a w roku następnym żubrzycę czystej krwi Biscayę oraz żubrobizonkę Stolce, wszystkie zwierzęta pochodziły ze Szwecji. W 1931 r. przywieziono pochodzące z Niemiec Hagena i Gatczynę, które niestety nie odegrały żadnej roli w restytucji, gdyż wkrótce padły ze starości. Rozmnażanie białowieskiej (nizinnej) linii żubrów stało się możliwe dopiero w 1936 r., kiedy to przywieziono do Białowieży 3-letniego samca Plischa z Pszczyny. To właśnie byki: Plisch, Borusse oraz dwie samice: Biserta i Biscaya odegrały kluczową rolę w restytucji żubrów w Białowieży. Byk Plisch został ojcem 45 cieląt, wśród których 14 (5 samców i 9 samic) to żubry nizinne, biorące udział w dalszej restytucji gatunku. W 1939 r. w rezerwatach białowieskich przebywało 16 żubrów, w tym 7 czystych nizinnych oraz 9 linii nizinno-kaukaskiej. W czasie działań wojennych w rezerwacie przyszło na świat 26 cieląt, z czego padło 9.

ŻubrPW miarę zbliżania się frontu Niemcy wypuścili na wolność wszystkie żubry z rezerwatu, po zakończeniu działań wojennych okazało się, że w tym czasie zginęło 11 osobników. Wśród tych, które nie przeżyły znalazły się Borusse i Biscaya. W Białowieży w 1944 r. było 17 żubrów, z czego 4 osobniki linii białowieskiej i 13 linii kaukasko-nizinnej. Prace hodowlane prowadzone w białowieskim ośrodku miały na celu nie tylko powiększenie stanu liczbowego żubrów, ale także wyeliminowanie z Białowieży wszystkich żubrów z domieszką krwi żubra kaukaskiego. W latach 1946-1949 wywieziono 22 żubry tej linii, zaś ostatni żubr kaukaski został przekazany do ZOO w Warszawie 25 września 1950 r.

Na terenie obu rezerwatów hodowlanych, które nie są udostępniane do zwiedzania możliwe jest utrzymywanie 3 stad żubrów, przy założeniu, że grupa powinna składać się z 1 dorosłego byka, 2-7 krów i młodzieży. Aktualnie na terenie rezerwatów hodowlanych przebywają dwa stada żubrów: w rezerwacie nr 1 grupa licząca 12 osobników (byk, 6 krów i 5 cieląt ur. w 2005 roku), zaś w rezerwacie nr 2 stado złożone z 11 osobników (byk, 5 krów i 5 cieląt ur. w 2005 roku), poza tym 1 byk utrzymywany osobno oraz dwójka młodzieży.

Obecny rezerwat pokazowy powstał z inicjatywy prof. Vetulaniego 09.021936 roku i początkowo służył jako miejsce prowadzenia badań nad odtworzeniem rasy dzikich koni zwanych tarpanami. W 1936 r. przywieziono do Białowieży 6 prymitywnych koników zakupionych we wschodniej Polsce i umieszczono je w ówczesnym leśnictwie Gródki. W celu hodowli koników polskich zbudowano w Białowieży rezerwat, do którego w lipcu 1937 r. przeniesiono koniki i rozpoczęto prace nad ich restytucją.

ŻubrPRezerwat pokazowy położony jest w Nadleśnictwie Białowieża, na terenie leśnictwa Krzyże i oddalony od Białowieży o 5 km. Jego powierzchnia wynosi 27,76 ha. W 1955 r wydzielono w nim jedną zagrodę dla żubrów i udostępniono obiekt turystom. W 1951 r zbudowano nowy rezerwat, o powierzchni 43,12 ha, bezpośrednio przylegający do pokazowego, dla którego stanowi zaplecze. W latach 1979-1988 przeprowadzono kapitalny remont rezerwatu pokazowego, co pozwoliło na zwiększenie składu gatunkowego zwierząt w nim przetrzymywanych oraz lepszą ich ekspozycję. Ponownie rezerwat został udostępniony turystom w grudniu 1988 r. Aktualnie w rezerwacie pokazowym przebywa stado 7 żubrów, dla których przeznaczone są 4 centralne zagrody o łącznej powierzchni 6,24 ha. Stado składa się z jednego samca, 5 samic oraz ich potomstwa (3 cielęta). Żubr jest gatunkiem wzbudzającym największe zainteresowanie turystów zwiedzających rezerwat pokazowy, lecz dużą atrakcję stanowią także inne gatunki zwierząt, przetrzymywanych w warunkach ekspozycyjnie zbliżonych do naturalnych. Na terenie rezerwatu obejrzeć można rodzime gatunki zwierząt (ssaków), żyjących w Puszczy Białowieskiej. W zagrodach pokazowych przebywają: stado 8 koników polskich, dla których przeznaczone są dwie zagrody, 5 wilków, zajmujących duży wybieg oraz dwie woliery, 2 sarny, utrzymywane w jednej zagrodzie, 2 łosze, zajmujące dwa oddzielne wybiegi, 2 żubronie, dla których oprócz zagrody pokazowej przeznaczono również dużą polanę, 14 dzików oraz 9 jeleni. Ze względu na ograniczoną powierzchnię nie jest możliwe utrzymywanie większej grupy zwierząt, gdyż groziłoby to degradacją roślinności, a co za tym idzie, brakiem bazy pokarmowej dla zwierząt. Wszystkie zwierzęta utrzymywane w rezerwacie pokazowym w ciągu dnia przebywają w tzw. zagrodach pokazowych, zaś na noc przepuszczane są do zagród hodowlanych, co zapobiega dewastacji roślinności w zagrodach a także pozwala zwierzętom na odpoczynek. Turyści zwiedzający rezerwat pokazowy maja możliwość obserwacji rodzimych gatunków zwierząt, poznania ich biologii dzięki tablicom informacyjnym umieszczonym przy każdym wybiegu oraz zakupienia pamiątek i literatury o tematyce przyrodniczej.

ŻubrPW hodowli zamkniętej w Białowieży możliwe jest utrzymywanie 4 grup żubrów: 3 w rezerwatach hodowlanych oraz 1 grupy utrzymywanej w rezerwacie pokazowym, przy założeniu, że liczebność wszystkich żyjących żubrów w Ośrodku nie może przekroczyć 30-35 osobników.

Pomyślny rozwój hodowli restytucyjnej żubrów w Białowieży stał się podstawą do utworzenia hodowli wolnej. W polskiej części Puszczy Białowieskiej pierwsze żubry zostały wypuszczone na wolność w 1952 r., zaś pierwsze cielę urodziło się w roku 1957. W latach 1952-1966 wypuszczono z rezerwatów na wolność 38 żubrów. Od 1967 roku zaprzestano wypuszczania nowych osobników. Kolejne wypuszczenie 4 żubrów - byków miało miejsce w 2004 roku, jednakże nie zdało egzaminu ze względu na konieczność eliminacji 3 z nich ze względu na zmiany chorobowe Zmiany w liczebności populacji żubrów uzależnione są od poziomu rozrodu, śmiertelności i regulacji liczebności.

W latach 60-tych wzrost populacji żubrów w polskiej części Puszczy realizował się głównie poprzez przyrost populacji. Był on najintensywniejszy do początku lat 70-tych, tak że w 1971 roku liczebność populacji przekroczyła 200 osobników. Od początku lat 70-tych stan żubrów był regulowany drogą redukcji o około 10 % każdego roku, co zapewniało stabilizację liczebności na poziomie 210-270 osobników. W 1999 roku liczebność żubrów w polskiej części Puszczy przekroczyła 300 osobników (311) i ich stan stale wzrasta. Stan żubrów w polskiej części Puszczy Białowieskiej na koniec 2004 r. wynosił 379 osobników.

Jerzy Dackiewicz
Aleksandra Kraśkiewicz